Vaccinatiedrang dwingt tot nadenken

De afgelopen week werd het advies van de Gezondheidsraad van 4 februari 2021 aan de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, getiteld "Ethische en juridische afwegingen COVID-19-vaccinatie", in de media uitgelicht. In dit advies heeft de Gezondheidsraad een afwegingskader opgesteld voor de ethische dilemma's en juridische vragen die zich kunnen voordoen rondom de COVID-19-vaccinatie. In het bijzonder wordt de vraag besproken in hoeverre mensen mogen worden gestimuleerd om zich te laten vaccineren. Daarnaast is aan de orde of private partijen (zoals werkgevers, zorginstellingen, scholen of sociale gelegenheden) vaccinatiebewijs mogen vragen. 

Beleidsinterventie: van keuzevrijheid tot drang en/of dwang

Bij het stimuleren van vaccineren zijn verschillende beleidsinterventies mogelijk: van niet ingrijpen in de keuzevrijheid van individuen, tot het uitoefenen van drang of zelfs dwang tot vaccineren. Vaccinatieplicht is een vorm van drang, alhoewel de meeste mensen het gevoelsmatig kunnen ervaren als dwang. Daar is juridisch echter pas sprake van als iemand geen keuze heeft zich aan vaccinatie te onttrekken. Bij drang kan bijvoorbeeld ook worden gedacht aan versoepeling van maatregelen voor gevaccineerden, zodat de keuzevrijheid wordt beïnvloed. Dwang is onaanvaardbaar bij gebrek aan een wettelijke grondslag. Drang kan, zolang daar overtuigende rechtvaardigingsgronden voor zijn. Zolang niet duidelijk is of vaccins ook besmettelijkheid voorkomen, lijkt nut en noodzaak van een vaccinbewijs snel betwistbaar.

De opstelling van de overheid naar private partijen die een bewijs van vaccinatie vragen, heeft logischerwijs consequenties voor de mate van drang die wordt toegepast binnen het algehele overheidsbeleid. De commissie constateert dat het private partijen vrij staat om een vaccinatiebewijs te verlangen. Die vrijheid gaat echter niet zonder verplichtingen. Private partijen zullen moeten aantonen dat geen sprake is van strijd met het discriminatieverbod, de Algemene wet gelijke behandeling en privacywetgeving. Daarnaast moeten private partijen steeds een belangenafweging maken en kunnen aantonen dat het vragen om vaccinatiebewijs een gerechtvaardigd doel dient. Zolang er minder ingrijpende maatregelen mogelijk zijn (mondkapje, afstand houden), zal een vaccinatiebewijs vragen niet snel geoorloofd zijn. Ook het opslaan van deze informatie zal in de meeste gevallen niet mogen.

De taak van de overheid zal zijn toezicht te houden op gerechtvaardigde inzet van vaccinatiebewijzen. Daarnaast kan iedereen zich altijd wenden tot de Autoriteit Persoonsgegevens of het College voor de Rechten van de Mens.

Vaccinatiedrang en aansprakelijkheid

Afhankelijk van de waarborgen en alternatieven voor niet-gevaccineerden, is de inzet van vaccinatiebewijzen een ingrijpende maatregel, die tot gevolg zou kunnen hebben dat niet-gevaccineerden (in ieder geval deels) worden uitgesloten van (sociale) maatschappelijke aangelegenheden. Gelet op de sterke drang die daarvan uitgaat, dringt de vraag zich op of - indien de overheid inzet van het vaccinatiebewijs toelaat - de overheid daarmee tevens een bepaalde aansprakelijkheid voor eventuele (nog onbekende) bijwerkingen van het vaccin naar zich toetrekt of aanvaardt. Indien achteraf zou blijken dat één van de COVID-19-vaccins die in Nederland is gebruikt (ernstige) bijwerkingen heeft, zal immers van belang zijn of de overheid het juiste advies heeft gegeven om te (laten) vaccineren met het betreffende vaccin, en zal moeten worden onderzocht of de drang tot vaccineren vanuit de overheid gerechtvaardigd was.

Als dat niet zo is, dan dient de overheid eventuele letsel- of overlijdensschade die daardoor is ontstaan (deels) te vergoeden. Met name wanneer de producent geen verwijt kan worden gemaakt en deze niet aansprakelijk kan worden gehouden, omdat bijvoorbeeld sprake is van onvoorzienbare bijwerkingen die voor de producent met de meest geavanceerde inzichten en technieken niet waren te ontdekken. Ook het aanpassen van toedieningsregimes (zonder betrokkenheid van de producent), zoals aan de orde is bij het BioNTech/Pfizer-vaccin, zou wel eens niet zonder risico kunnen zijn. In een dergelijk geval zou moeilijk te verteren zijn dat de eventuele schade voor rekening en risico van de gevaccineerde komt, die zich mogelijk (mede) door (sterke) drang heeft laten vaccineren. Het zou niet voor het eerst zijn dat de overheid wordt geconfronteerd met aansprakelijkheidsclaims voor bijwerkingen van vaccinaties: in 2014 werd de overheid al eens aansprakelijk gesteld voor de bijwerkingen van het vaccin tegen Mexicaanse griep.

Maar ook de private sector moet eventuele aansprakelijkheidsrisico's niet uit het oog verliezen. Los van de vraag of het vragen van vaccinatiebewijzen een gerechtvaardigde oplossing is voor een gerechtvaardigd probleem, geldt wel, hoe meer drang, hoe groter de verantwoordelijkheid. Duidelijk moet zijn dat het vragen van vaccinatiebewijs niet lichtvaardig moet worden uitgevoerd.